In de serie ‘Gedeeld leiderschap in de praktijk’, praat ik met mensen uit de praktijk over hoe zij leiderschap zien en vormgeven. Op 1 oktober 2019 had ik een bijzonder mooie ontmoeting met Harrie Timmermans, gemeentesecretaris van Heusden.

Referentiekader voor het gesprek is ‘gedeeld leiderschap’: een sturings- en samenwerkingsfilosofie waarbij niet alleen verantwoordelijkheden en rollen zakelijk worden verdeeld maar waarbij ook mensen elkaars persoonlijke overtuigingen, ambities, twijfels en kwetsbaarheid delen. Een beweging van ‘ik’ naar ‘wij’ dat bij leiders begint en zich vanuit wederkerigheid verspreidt over de rest van de organisatie. Van een ‘verticale’ naar een ‘gedeelde mentaliteit’. Meer over gedeeld leiderschap, klik hier.

Over ‘gedeeld leiderschap’ is een incompany training beschikbaar. Klik hier voor meer informatie over deze en onze overige trainingen.

 

Wat is leiderschap voor jou, Harrie?

Als mensen je willen volgen! Je kunt gezag ontlenen aan je functie, maar ik vind dat niet voldoende. Dat merkte ik toen ik als 34 jarige begon als gemeentesecretaris. Mensen gingen mij opeens “secretaris” noemen en mij met U aanspreken. Ik streef er naar dat mensen de échte wil hebben om je te volgen en bereid zijn je te vertrouwen. Dat collega’s weten dat je het waard bent om vertrouwd te worden. Niet op macht en positie. Deze overtuiging heb ik van huis uit meegekregen. Gelijkwaardigheid is er met de paplepel ingegoten. Of zoals zijn oma al zei: “respect voor iedereen en voor niemand ontzag, want op de wc ruikt niemand naar bloemetjes”.

Waar zit jouw drive om leiding te geven?

Dat moet in essentie de onzichtbare hand van mijn moeder zijn geweest, denk ik. Op haar sterfbed zei ze: “Je bent een lekker jong en je hebt talent en wees niet bang om je kansen te pakken”. Dat heeft mij op kruispunten in mijn leven vaak een zetje gegeven, bijvoorbeeld toen ik wethouder werd op mijn 23e. Daarnaast wil ik graag dat mensen mij blijven herinneren. Dat zal ongetwijfeld te maken hebben met het vroege overlijden van mijn ouders. Verder ben ik eigenwijs. Belangrijk bij dat alles vind ik dat ik deug en dat mensen weten dat ik eerlijk ben. Integriteit en loyaliteit zijn basiswaarden.

Hoe bewust ben je met dat vertrouwen en die eerlijkheid bezig?

Het is natuurlijk niet een knopje wat je aanzet. Het is je hele doen en laten. Wat daarbij helpt is om zichtbaar en toegankelijk te zijn. Best nog lastig hoor met 300 collega’s. Ik zoek mensen daarom op met verhalen, bijvoorbeeld in mijn blogs. Ik deel mijn overtuigingen, overdenkingen, twijfels en ook steeds meer mijn kwetsbaarheid. Ik probeer niet alleen te zenden. Ik ben ook bewust bezig met het ophalen van feedback. Ik wil weten hoe mensen over mij denken. Laatst kreeg ik terug dat ik soms ook gewoon te gehaast ben en dat het lijkt alsof ik niet echt in het moment aanwezig ben. Nou dit kwam wel binnen. Ineens graait Harrie in zijn werktas en tovert “Dory” als een konijn uit de hoge hoed tevoorschijn. Zijn mascotte. Gekocht bij de Action voor € 0,69. Zijn reminder voor bewustwording in het hier en nu. “Kijk, zegt hij, ik ben wel eens met Dory vergeleken, de blauwe vis uit de animatiefilm ‘Finding Nemo’ met een spanningsboog van 1,5 seconden”. Hiermee blijf ik alert.

Zijn die mensen wel voldoende kritisch op ‘de leider’?

Ik ervaar dat mensen mij oprecht zaken over mijn gedrag teruggeven. Dat vind ik een compliment voor de open cultuur waar we met elkaar aan werken. Tegelijkertijd ben je zelf je beste criticaster. En weet je zelf het beste wat je wel goed hebt gedaan en wat beter kan. Mijn eigen kritische stem is wat dat betreft sterker. En ik vertrouw steeds meer op mijn eigen gevoel. Ik zoek zelf vaker de grenzen op. Van de gebaande paden af en uit mijn comfort zone. En ik stimuleer anderen dit ook te doen. Moed wordt beloond en onveiligheid gaan we niet uit de weg. Zo houden we elkaar scherp. Dat samen durven is voor mij vertrouwen.

Hoe geef jij/geven jullie in Heusden ‘gedeeld leiderschap’ vorm?

Dat begint bij het individu. Iedereen hoort zichzelf als eerste “aan te zetten”. Ik geloof in zelfsturing pur sang en wantrouw de hype. Wij geven onze mensen liever de ruimte om zichzelf te ontwikkelen en maken werk van de praktische invulling van onze kernwaarden: 1) de klant centraal, 2) aanspreken en verantwoordelijkheid nemen en 3) dialoog en samenwerking. Om dit te kunnen doen is er zelfsturing nodig en zodoende delen we als het ware leiderschap. Verder mogen mensen de ruimte opzoeken en naar eigen inzichten handelen. En belangrijk: als het eventueel misgaat, mogen ze er op vertrouwen dat daar volwassen op wordt gereageerd. Ik ben mij er bewust van dat niet iedereen in staat is om die ruimte te pakken en dit speelveld op te gaan. Dit komt bijvoorbeeld door gebrek aan capaciteit of werkdruk. Soms is het dus nog een luxeartikel. Daar zit voor Heusden ook de uitdaging:  kijk, die koplopers die komen er wel, maar de groep Mogelijkmakers die onze waterdragers zijn, de stille maar oh zo onmisbare krachten, daar wil ik me meer op richten.

Wat doen jullie daar dan voor?

Dat begint bij de rolopvatting van ons managementteam. Waartoe zijn wij op aarde? Om ruimte te bieden en te stimuleren. Bewust en consequent. Aan de hand van het ‘paspoortgesprek’ wordt gedeeld leiderschap vertaald naar de talenten en ambities van het individu. Mensen worden vervolgens uitgedaagd om de regie te pakken en aan te geven wat ze nodig hebben.

Is dit niet erg top down?

Zou je kunnen zeggen, maar er moet wel afstemming zijn. En we werken aan persoonlijk leiderschap. Elkaar aanspreken bijvoorbeeld is niet alleen iets van managers. We hebben het afgelopen jaar mensen getraind in gesprekstechnieken om elkaar gericht aan te spreken. Er is steeds meer focus op vakmanschap en het ontwikkelen van een persoonlijke gereedschapskist. Nu staan de ‘klantreizen’ in de schijnwerpers. Gewoon heel concreet en samen vanuit verschillende disciplines kijken naar hoe we die klant nog beter kunnen bedienen.

Nu persoonlijk leiderschap is genoemd, hoe zit dat bij jou en welk voorbeeld geef je de mensen? Ik onderscheid vijf vormen: vitaal, professioneel, verbaal, emotioneel en mentaal leiderschap. We hoeven ze niet allemaal langs te lopen hoor.

Voor mij is met name verbaal leiderschap een thema. Ik ben iemand van het woord en kan dat met verve doen. En ik twijfel soms of mensen mijn verhaal wel geloofwaardig vinden, en of ik niet over mensen heen wals met mijn “reclamepraatje”. Daar is dat integriteitsdingetje weer. En daar ga ik best ver in. Ik heb laatst anderen ‘mijn’ verhaal over Mogelijkmakers laten vertellen en toen ik ’s avonds in bed lag dacht ik: ”ja maar hoezo geloofwaardig, ik heb mijn beste ambassadeurs gevraagd”. Weer twijfel of mensen mij wel geloofwaardig vinden. Nu ga ik binnenkort mensen meenemen die ook kunnen vertellen over de grenzen van het concept. Ik heb steeds de behoefte en een soort drang om de bewijslast te leveren dat we geen prietpraat verkopen. Een ander thema uit persoonlijk leiderschap waar wij mee bezig zijn, is ‘Fitte Mogelijkmakers’. Mensen hebben met elkaar een programma opgezet van verschillende sporten, fruithapjes tot en met een slaapworkshop. Daarbij zorg ik dat ik zelf bewust regelmatig afstand neem van mijn werk en fit blijf.

Hoe zit het met emotioneel leiderschap?

Dat is ook een belangrijk thema voor mij. Ik wil niet op één hoop gegooid worden met die ‘neppers’ en wil niet dat ze denken die Timmermans is een praatjesmaker. Ik wil toch die erkenning he. Ik schreef 11 jaar geleden al een boek met de titel De Topscorer, en dat is eigenlijk wat ik graag wilde. Hoewel ik merk dat ik ook steeds meer de aangever kan zijn in plaats van de doelpuntenmaker. Ik kan ook steeds beter voelen, en ik zou graag willen dat we hier in de organisatie meer mee gaan doen. Niet alleen bij coaching als het wellicht is misgegaan, maar vooral als ontwikkelingsinstrument. Voelen en gevoel gebruiken moet normaal worden. Hier kunnen we in Heusden nog een slag maken en het gesprek met elkaar over voeren. Deze weg is overigens al wel ingeslagen. In het managementteam delen we geregeld onze ‘buikpijnmomenten’ en bij één-op-één gesprekken voel ik mij steeds vrijer om bijvoorbeeld mijn dilemma’s te delen. Dit werkt wat mij betreft bevrijdend.

En mentaal leiderschap dan?

Daar zit ook een belangrijk thema voor mij en tevens een drijfveer als je het over drive hebt. Het is mijn overtuiging dat de overheid het volk moet dienen. Ik heb drie keer zoveel boeken gelezen over de Holocaust dan de boeken die ik moest bestuderen om mijn rechtenbul te halen, omdat ik wilde snappen hoe die grote misdaden konden gebeuren. Mijn overtuigingen over integriteit hebben daar ook mee te maken. Voor mij is de overheid ook de beste remedie om dit soort wandaden te voorkomen en de bureaucratie kan zorgen voor bescherming van de vrijheid. Verder ben ik zelf heel nieuwsgierig naar allerlei theorieën en gebruik ik daaruit de dingen die ik nuttig vind. Ik lees ook heel veel. En ik denk vaak terug aan de wijze woorden van mijn ouders en anderen van wie ik veel geleerd heb. Ook daar werk ik mee en ik geef mensen elementen hiervan terug.

Heb je nog een uitsmijter, Harrie?

Ik voel heel erg de verantwoordelijkheid voor mensen die van ons afhankelijk zijn. Een zware en ook mooie gedeelde verantwoordelijkheid voor iedereen die bij de overheid werkt. Daarom vind ik dat wij als ambtenaren ook veel meer met onze borst vooruit mogen lopen. Ik ben er trots op dat ik ambtenaar ben en gun dat iedereen!

 

Volgende keer in “Gedeeld leiderschap in de praktijk”: Jan van Ginkel

Jan is concerndirecteur/loco provinciesecretaris van Zuid-Holland. Verder is hij auteur van “Werken aan de wakker stad” en geeft hij inspirerende lezingen over onder meer digitale transformatie en data-gestuurd werken.